Jeśli czytaliście moje dwa wcześniejsze artykuły, to wiecie już jak istotną rolę w sporcie odgrywa sposób myślenia zawodnika o przyczynach jego sukcesów i porażek.
Wiecie również, że to jakich przyczyn do opisu swojego zachowania będzie używał zawodnik zależy między innymi od tego, jakiego rodzaju informacje zwrotne będzie otrzymywał od ważnych dla niego osób, np. od trenera lub rodziców. Skoro to, co przekazujemy zawodnikowi jest tak istotne może warto by się zastanowić nad tym, jakiego rodzaju wskazówki mają najbardziej pozytywne skutki, a których należy unikać. Chciałbym zwrócić uwagę, że poprawianie błędów i instruowanie zawodnika jest równie ważne co nagradzanie go po dobrze wykonanym ćwiczeniu czy wygranym meczu. W dalszej części artykułu przedstawię najczęściej stosowane przez trenerów formy udzielania wsparcia po nieudanych występach. Kolejny artykuł będzie poświęcony nagradzaniu zawodnika po osiągnięciu sukcesu.
W lipcu tego roku pracowałem jako trener na obozie w Nowym Targu. Przez dwa turnusy przewinęło się prawie 200 uczestników w różnym wieku i prezentujących bardzo różny poziom gry w tenisa stołowego. Piszę o tym dlatego, że w trakcie treningów i prowadzonych przeze mnie zajęć z psychologii sportu starałem się dowiedzieć od zawodników jak najwięcej odnośnie sposobu w jaki trenują w swoich klubach. Pytałem o zaangażowanie ich trenerów w prowadzenie zajęć oraz o to, czy są często chwaleni, gdy udoskonalą ćwiczone zagranie. To, co usłyszałem od dzieci mocno mnie zaniepokoiło. Najczęściej powtarzające się wypowiedzi wskazywały na to, że trenerzy nie poświęcają swoim zawodnikom szczególnie dużo uwagi na treningach, a jeśli już zabierają się za udzielanie wskazówek czynią to w sposób, który przynosi więcej szkody niż pożytku. Instruowanie zawodników przez ich trenerów bardzo często ogranicza się do krytykowania i pokazywania tego, co zostało przez zawodnika wykonane niepoprawnie.
Umiejętność korygowania błędów i nagradzania jest w procesie szkoleniowym nie do przecenienia. Wiedzą to szczególnie Ci, którzy pracują z najmłodszymi. Mali sportowcy na początku swojej przygody ze sportem popełniają bardzo dużą ilość błędów. Zresztą bardziej doświadczeni sportowcy ucząc się nowych zagrań również potrzebują czasu, aby ćwiczony element opanować na wysokim poziomie. Zadaniem trenera jest udzielanie zawodnikowi takiej informacji zwrotnej, która zachęci go do dalszych ćwiczeń i pokaże mu w jaki sposób może wyeliminować błędy. Warto pamiętać, że porady są najbardziej skuteczne kiedy spełnionych zostanie kilka warunków. Informacja zwrotna powinna być odebrana przez zawodnika jako szczera i wskazywać możliwości dalszego rozwoju. Silnie oddziałuje wskazówka przekazywana przez ekspertów, cieszących się dużym prestiżem w danej dziedzinie oraz przez osoby godne zaufania.
Spróbujmy wyobrazić sobie sytuacje, w której podczas treningu zawodnik doskonali top-spina z piłki podciętej. Za każdym razem kiedy nie uda mu się zagrać prawidłowo jego trener podnosząc głos mówi „Jesteś beznadziejny. Nawet 5-latek nauczyłby się tego szybciej od Ciebie”. Załóżmy, że trener udziela takiej informacji w dobrej wierze próbując w ten sposób zmotywować zawodnika do lepszej gry. W rzeczywistości zwiększa on napięcie i stres u podopiecznego, który czuje się atakowany przez trenera. Co więcej tego typu „porada” nie pokazuje zawodnikowi co należy zmienić, aby ćwiczone zagranie nabrało pożądanych kształtów. Powyższy przykład informacji zwrotnej nie dość, że nie wprowadza nic konstruktywnego dla zawodnika i jego treningu, utwierdza go jedynie w przekonaniu, że nie warto się starać skoro trener zaszufladkował go jako fatalnego zawodnika, który niczego nie jest się w stanie nauczyć. Tego typu przekazywanie informacji zwrotnej psychologowie nazywają „kontrolującym”. Trenerowi, który często karze i krytykuje swoich podopiecznych może wydawać się, że tego typu praktyki są skuteczne, bo przecież po jego ostrej interwencji na sali robi się cicho i żaden z zawodników mu się nie przeciwstawi. Rzeczywiście z perspektywy trenera prowadzenie zajęć w ten sposób może wydawać się kuszące jednak ważne, aby pamiętać, że poprzez częste krytykowanie zmniejszamy przyjemność z uczestnictwa w treningu, a dzieci nie tyle bardziej nas szanują, co bardziej się nas boją. Kontrolujący styl doradzania wiąże się z większą liczbą negatywnych emocji przeżywanych przez zawodnika co sprawia, że eliminacja błędów i poprawa jakości gry stają się mniej prawdopodobne.
Drugi sposób, nazwijmy go tu wspierającym (autonomy-supportive), charakteryzuje się skierowaniem uwagi zawodnika na proces działania i na tych aspektach, które wykonane były niepoprawnie lub na tych, które wymagają zmiany w celu osiągnięcia rezultatu. Dzięki temu zawodnik dokładnie wie, co należy poprawić. Informacja zwrotna to nie tylko rozmowa z zawodnikiem. Czasami wystarczy zwykłe klepnięcie po plecach, żeby podnieść zawodnika na duchu i dodać energii do treningu. Trener stosujący wspierający sposób instruowania rozmawia z zawodnikiem spokojnie i z empatią, dokładnie omawiając na co zwrócić uwagę w dalszej części treningu. Trener nie atakuje swojego zawodnika, nie krzyczy, ani nie ignoruje jego działań. Dzięki precyzyjnemu omówieniu całej sytuacji, krytyka staje się dla zawodnika bardziej zrozumiała i jest postrzegana jako uzasadniona. Fakt, że zawodnik wie, dlaczego został przez trenera pouczony i uznaje słuszność tego pouczenia sprawia, że jego motywacja do poprawy i eliminacji błędów wzrasta. Szkoleniowiec w udzielanie wskazówek może włączyć samego zawodnika, na przykład pytając go jak on ocenia swój mecz czy zagranie albo czy uważa, że krytyka lub pochwała udzielona przez trenera jest słuszna. Dzięki temu zawodnik czuje się ważny i ma poczucie większego wpływu na swój proces treningowy, a trenerowi pozwala to uniknąć nieporozumień związanych z przekazywanymi przez niego instrukcjami.
Ważniejsze od ilości i częstości wskazówek jest to, czy są on trafne, spójne i akceptowane przez zawodnika. Nadmiar, nawet najlepszych, instrukcji może sprawić, że zawodnik będzie czuł się osaczony przez trenera i miał poczucie, że bez przerwy popełnia błędy. Trudno będzie mu również skupić się na jednej konkretnej uwadze skoro będzie ich otrzymywał zbyt wiele. Badania pokazują, że trenerskie podpowiedzi są najbardziej skuteczne (mają wpływ na poprawę wykonania) wtedy, gdy zawodnik otrzymuje taką poradę jakiej oczekuje (kiedy trener swoją informacją zwrotną „trafia w dziesiątkę”). Umiejętność odczytania jaka instrukcja w danej chwili jest potrzebna zawodnikowi może być bardzo ważna w trakcie zawodów, gdy między setami trener ma jedną minutę, aby przekazać zawodnikowi najważniejsze informacje. Jako, że każdy zawodnik jest inny nie istnieje niezawodna reguła mówiąca co należy powiedzieć w konkretnej sytuacji. Stąd tak ważna jest relacja między zawodnikiem i trenerem. Trener dobrze znający swojego zawodnika wie, jakiego rodzaju porady czy podpowiedzi potrzebuje jego podopieczny.
Sposób przekazywania informacji zwrotnej to bardzo ważna trenerska umiejętność. Wpływa na klimat motywacyjny, w którym będą trenować zawodnicy. Feedback może działać wspierająco i motywująco, zawierać instrukcje jak poprawić złe nawyki lub być krytyką i karaniem bez wskazania możliwych rozwiązań. Między innymi od tego zależy również czy zawodnicy na długo pozostaną w sporcie czy też szybciej zrezygnują z dalszych ćwiczeń. Trudno mi sobie wyobrazić osobę, która chętnie będzie uczestniczyła w treningach będąc bez przerwy krytykowana przez trenera. Kolejny artykuł poświęcę na to jaki wpływ na sportowca ma sposób w jaki jest on nagradzany po udanych występach.
autor: Maciej Chojnicki – student psychologii w SWPS w Warszawie. Trener UKS Return Piaseczno, wielokrotny medalista Mistrzostw Polski kadetów i juniorów.