Jeśli czytaliście pierwszą część artykułu pt.”Myślenie ma znaczenie” wiecie już, że myśli pojawiające się w trakcie gry mają wpływ na jakość treningów i rozgrywanych meczów. Jednak nie tylko to, co myślimy w trakcie gry decyduje o osiąganych wynikach. Swoje znaczenie ma również sposób w jaki interpretujemy zdarzenia, które się nam przytrafiają oraz uzasadnienia, które dla nich znajdujemy.
Wielu zawodników rozumie zależność między pracą na treningach a osiąganymi przez nich wynikami. Wiedzą, że trud i zaangażowanie w proces treningowy prowadzi do realizacji celów. Niektórzy swoje sukcesy przypisują jednak szczęściu, przypadkowi lub słabszej dyspozycji swojego rywala. Tego typu rozumowanie nie wzmacnia ich motywacji i chęci do dalszej pracy. Nie czują oni sprawowanej kontroli nad przebiegiem zdarzeń i są zdani na to, co przyniesie im los. Ponadto zdarza się, że słabszy aspekt wyszkolenia technicznego zostaje uznany za tak istotny, że przesłania pozostałe lepiej opanowane zagrania(„Słabo blokuję, więc nie mam dziś z nikim szans”). Taki nawykowy, ogólny sposób myślenia o sukcesach i porażkach nazywany jest w psychologii stylem wyjaśniania zdarzeń.
Style wyjaśniania zdarzeń możemy opisać na trzech głównych wymiarach:
1) Stałość: stałość vs. zmienność – osoba o stałym stylu wyjaśniania na podstawie swoich doświadczeń przyszłe wydarzenia ( pozytywne bądź negatywne) postrzega jako stałe („Dobrze poszło mi w 1 rundzie, więc i w kolejnych dam sobie radę”) lub zmienne („Wygrałem dzisiejszy mecz, ale nie wiadomo jak pójdzie mi jutro”).
2) Zasięg: uniwersalny vs. ograniczony – zakres w jakim osoba uogólnia dane wydarzenia na inny kontekst. U zawodnika o uniwersalnym zasięgu wyjaśniania może to przejawiać się myśleniem typu: „Słabo dziś serwuję, więc na pewno nie zagram dobrze”, zawodnik wyjaśniający zdarzenia przy pomocy ograniczonego zasięgu nie będzie uogólniał jednego z elementów na swoją ogólną postawę przy stole. Jego dialog wewnętrzny może wyglądać np. tak: „Słabo dziś serwuję, ale świetnie odbieram i dobrze blokuję”.
3) Personalizacja: wewnętrzna vs. zewnętrzna – stopień w jakim osoba jest przekonana o wpływie swoich działań na osiągane rezultaty. Inaczej mówiąc jest to sposób w jaki wyjaśniamy przyczyny naszych sukcesów i porażek. Sportowcy o wewnętrznym poczuciu kontroli są przekonani, że mają wpływ na swoje występy i to czy osiągną dobry rezultat w dużej mierze zależy od nich. Inaczej wygląda to w przypadku zewnętrznej lokalizacji kontroli, gdzie większą część wyniku zawodnicy przypisują szczęściu, przypadkowi lub dyspozycji dnia.
Optymalnym stylem cechują się zawodnicy przeświadczeni, że pomyślne wydarzenia mają przyczyny o stałym charakterze i są spowodowane własną aktywnością i wysiłkiem („Wygrałem, bo ciężko pracowałem i jestem w tym dobry”) natomiast błędy traktowane są jako tymczasowe, przejściowe i można nad nimi pracować („Przegrałem przez problem z odbiorem serwisu, ale mogę to poprawić”). Badania pokazują, że sportowcy na najwyższym poziomie są świadomi tego jak ważne w odniesieniu sukcesów jest ich zaangażowanie w trening. Swoje zwycięstwa niemal zawsze tłumaczą oni ciężką pracą i dobrym przygotowaniem do zawodów. Analizując porażki najczęściej mówią o niedostatecznym wysiłku włożonym w trening. Daje im to możliwość zmiany i poprawy, ponieważ to ile potu wyleją w trakcie przygotowań do kolejnych zawodów zależy tylko od nich.
Po drugiej stronie barykady znajdują się zawodnicy charakteryzujący się 'negatywnym stylem wyjaśniania zdarzeń’. Swoje porażki interpretują oni jako stałe, wewnętrzne i o uniwersalnym zasięgu. Po przegranej z ust takiego zawodnika możemy słyszeć zdania typu: „Od zawsze wiedziałem, że się do tego nie nadaje” lub „Nigdy nie uda mi się tego nauczyć”. Za to zwycięstwa są dla nich czymś zmiennym, ograniczonym tylko do jednego meczu lub występu i najczęściej wynikają z przyczyn niezależnych od nich np. „Udało mi się dziś wygrać, bo sprzyjało mi szczęście, a mój przeciwnik był zupełnie bez formy”.
Style wyjaśniania przyczyn powodzeń i niepowodzeń odgrywają bardzo ważną rolę również dlatego, że trudno sobie wyobrazić, aby zawodnik, który nie widzi zależności między wysiłkiem wkładanym przez niego w treningi, a osiąganymi wynikami mógł na dłużej pozostać w sporcie. Po uzyskaniu dobrego rezultatu nie będzie on czuł, że na niego zapracował. W efekcie nie wzrośnie jego motywacja do dalszej pracy. Z kolei każdy wynik poniżej oczekiwań będzie utwierdzał go w przekonaniu, że sport nie jest dla niego, co będzie oddziaływać na jego zaangażowanie w proces treningu.
Na styl wyjaśniania, który wykształci zawodnik w przyszłości wpływ mają doświadczenia związane z osiąganymi, już na treningach, wynikami. Bardzo młodzi zawodnicy nie potrafią sami rozróżnić zależności między wysiłkiem a zdolnościami. Dlatego w przypadku sportu dzieci i młodzieży należy pamiętać o podkreślaniu ich wysiłku włożonego w pracę, która doprowadziła ich do osiągnięcia zamierzonych rezultatów. Ważne są również wymagania, które trenerzy stawiają zawodnikom. Zadania powinny nieznacznie przekraczać obecne umiejętności zawodnika i być realne do osiągnięcia. Dzięki temu, dziecko ucząc się krok po kroku, zwiększa swoje poczucie kompetencji. Czuje, że wysiłek poświęcony na opanowanie zadania opłacił się i przyniósł rezultaty. Tak ułożony trening sprawia, że młodzi sportowcy stają się coraz lepsi i uczą się nowych umiejętności.
W tym artykule chciałem zwrócić uwagę zawodników i trenerów na isotną rolę interpretacji swoich sportowych występów. Ważne jest nie tylko to co zawodnik myśli będąc przy stole, ale także to jak ocenia swoje rezultaty. Dużą rolę w tym jakie nawyki myślowe wyrobi w sobie młody sportowiec odgrywa jego najbliższe otoczenie. Dzieci uczą się od dorosłych, naśladują ich zachowania i chłoną przekazywane przez nich informacje. Dlatego trenerzy i rodzice powinni dbać o to, aby ich ocena działań zawodnika prowadziła ich w kierunku optymalnego stylu wyjaśnania opisanego powyżej. Ponadto znajomość stylu wyjaśniania może być cenną wskazówką dla szkoleniowców. Znając sposób myślenia swoich zawodników mogą trafniej przewidywać jakie uwagi i sugestie będą oddziaływały na nich korzystnie i wzmacniały chęć do treningu. Również po tych słabszych występach, które zdarzają się przecież wszystkim.
autor: Maciej Chojnicki – student psychologii w SWPS w Warszawie. Trener UKS Return Piaseczno, wielokrotny medalista Mistrzostw Polski kadetów i juniorów.